Հայոց պատմության դասեր. Հայկական գաղթաշխարհը

Հայկական բարձրաւանդակները ամենահին շրջաններէ ի վեր շրջապատուած են մեծ պետութիւններով եւ կայսրութիւններով, ուստի հայերը ստիպուած էին քաղաքական եւ առեւտրական տեւական յարաբերութիւններ մշակել դրացի երկիրներու հետ: հայոց պատմութեան ուսումնասիրութիւնը մեզի ցոյց կու տայ, որ նոյնիսկ աշխարհակալ Պիւրոսի շրջանին, հայերը հաստատուած են Պարսկաստանի, Միջագետքի, Սուրիոյ եւ նոյնիսկ Եգիպտոսի մէջ:

Ըստ արաբ պատմագիր ԻՊՆ ԽԱԼՏՈՒՆ-ի, հայերը կարեւոր գաղութ մը ունեցած են Պաղեստինի մէջ: Իսրայելացիներուն այս երկրին մէջ հաստատուելէն առաջ եւ հրեաներուն Պաղեստինը գրաւելու միջոցին, հայերը ձգած եւ հեռացած են Պաղեստինէն: Մեծն Աղեքսանդրի արշաւանքին հետեւանքով, իբր Հայաստան մասամբ ենթարկուած էր Մակեդոնական տիրապետութեան, Մակեդոնի Սելեւկեան թագաւորները իրենց հետ բերած են շատ մը հայ իշխաններ. այս պարագան ցոյց կու տայ, թէ հայերը կարեւոր գաղութներ ունեցած են նոյնիսկ Պալքանեան թերակղզիի երկիրներուն մէջ: Հռոմէական կայսրութեան շրջանին, հայերը կարեւոր գաղութներ հաստատած էին Փքր Ասիոյ արեւմտեան մասերու՝ Բիւզանիոնի եւ Հռոմի մէջ: Հռոմի կայսրութիւնը երկուքի բաժնուեցաւ՝ Արեւելեան եւ Արեւմտեան կայսրութիւն անունով:

Արեւելեան կայսրութեան շրջանին իսկ, հայկական զօրաւոր գաղութներ գոյութիւն ունէին: Բիւզանդիոնի կայսերական գահին վրայ, յաճախ բազմած են hայ կայսրեր որոնց մէջ նշանաւորներն էին Տիբերացի Մորիս, Հերակլիոս եւ ուրիշ շատ մը Հերակլիոսներ, Կոնստանտներ (Կոնստանտին V 741-775, Կոնստանտին VI 790-797, Կոնստանտին VII 945-959 եւ այլն) եւ Վասիլներ՝ (Վասիլիսկ 475-476, Վասիլի I Մակեդոնացի 867-886, Վասիլի II Բուլղարահաղթ 976-1025), որոնց մէջ, յիշատակելի էր Վասիլ Հայկազ (Վասիլ Հայազն՝ Մեծագործ կայսր 867 – 868): Վերջապէս Բիւզանդիոնի գահին վրայ 582-էն 1056 բազմած են շատ մը հայ կայսրեր, որոնք անունով միայն հայ եղած են եւ ծառայած են օտար ազգերու: Հայերը անյիշատակ շրջաններէ ի վեր կարեւոր գաղութներ ունեցած են նաեւ Վրաստանի եւ հիւսիսային Կովկասի մէջ, նոյնիսկ Բագրատունեան հարստութեան մէկ ճիւղը, երկար տարիներ իշխած է Վրաստանի գահին վրայ:

Վրաստանի պատմութիւնը հարուստ է բազմաթիւ հայ ծագում ունեցող զորավարներով եւ պետական պաշտօնեաներով: Առեւտրական յարաբերութիւններու պատճառաւ հայերը կարեւոր գաղութներ ունեցած են նաեւ Միջագետքի եւ արաբական այլ երկիրներու մէջ: Հայկական ամենահին գաղութներէն են Պաղտատի, Մուսուլի, Դամասկոսի, Հալէպի, Լաթաքիոյ, Պէյրութի եւ Երուսաղեմի գաղութները: Հայերը գաղութներ ունեցած են նաեւ Պարսից ծոցին եզերքը, նախկին Քուէյթի մէջ: Նոյնպէս Սեւ Ծովու եւ Կասպից ծովու եզերքներու վրայ՝ կարեւոր նաւահանգիստներու մէջ, ունեցած ենք նաեւ շատ ծաղկեալ գաղութներ, որոնց միջոցաւ առեւտրական յարաբերութիւններ մշակուած են հեռաւոր արեւելքի, հիւսիսային եւ արեւմտեան երկիրներուն հետ:

Հայկական Բագրատունեան հարստութեան կործանումէն անմիջապէս ետք՝ յոյներու եւ սելճուքներու արշաւանքներէն ընկճուած հայ զանգուածներ խուժեցին դէպի հիւսիս եւ Սեւ ծովուն եզերքները, Ղրիմի երկրամասը ու անկէ Տնեէսթեր եւ Տնեէսբեր գետերու հովիտներէն դէպի արեւմուտք ընթանալով հասան Ուքրանիա: Հոս՝ զանազան քաղաքներու մէջ զետեղուեցան հայ գաղթականները, որոնց հանդէպ բարեկամական վերաբերմունք ցոյց տուին Թաթար, Ուքրայինացի եւ Ռիւթէն իշխանները: Հիւսիսի ճամբով դէպի արեւմուտք գաղթող հայ զանգուածներուն մեծագոյն մասը շարունակեց իր ճամբան դէպի արեւմուտք եւ 1375 թուին մտաւ Բոլոնիական սահմաններէն ներս:

Այս գաղթականները կը բաղկանային 40000 հոգիէ «Որոնցմէ իւրաքանչիւրը իր կուրծքին վրայ, կերպասի մը մէջ փաթթուած ափ մը հայրենի հող կը բերէր»: Ասոնք հաստատուեցան Բոլոնիոյ գլխաւոր մեծ քաղաքներուն եւ մայրաքաղաքին մէջ, ուր շատ չանցած, առեւտրական եւ ճարտարարուեստական կարեւոր տարր նկատուիլ սկսան: Բոլոնիոյ իշխանները հայոց իրաւունք տուին իրենց միջեւ եղած դատերը լուծել հայ դատարաններու առջեւ. այս պարագան ցոյց կու տայ հայոց լայն ինքնավարութիւնը Բոլոնիական հողերուն վրայ: Հայերը սկսան բազմանալ եւ ժամանակ մը անոնց թիւը հասած էր 200 000-էն աւելի:

Բոլոնիոյ հայկական այս գաղութը կապուած էր կրօնապէս Էջմիածնայ Ամենայն Հայոց վարդապետութեան հետ: Հակառակ երկրին կառավարութեան կաթոլիկ ըլլալուն եւ ճիզվիկներու ջանքերուն հայը կապուած կը մնար իր ազգութեան եւ եկեղեցիին, մինչեւ որ հրապարակ եկաւ Նիկողոս Թորոսովլիք անունով սեւազգեստ ազգուրացը: Թորոսովլիքի քայքայիչ քարոզութիւնը շարունակեց իր յաջորդը՝ Վարդան Յովնանեան, որուն որպէս քանդիչ արդիւնք, Լեհաստանի գրեթէ բոլոր հայերը լուծուեցան Պապական եկեղեցիին մէջ եւ 1689-ին Լեհաստանի հայութիւնը վերջնականապէս բաժնուեցաւ իր մայրենի եկեղեցիէն, մոռցաւ հայութիւնը եւ իր մայրենի լեզուն: Լեհաստանի իշխանները վերոյիշեալ թուականին բոլորովին ջնջեցին հայոց ազգային առանձնաշնորհնրը եւ հայ ժողովուրդը լուծուեցաւ Բոլոնիոյ կաթոլիկ քաղաքին մէջ:

Ուսումնասիրութիւն՝ ԹԱԳՈՒՀԻ ԱԹՈՔԵԱՆԻ

(Visited 1 time, 1 visit today)



Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *